TPA w sektorze gazowym – jak działa dostęp stron trzecich do infrastruktury gazowej?

Liberalizacja rynku gazu w Unii Europejskiej zrewolucjonizowała sposób, w jaki odbiorcy końcowi korzystają z tego strategicznego surowca. Jednym z kluczowych elementów tej transformacji jest zasada TPA (Third Party Access), czyli dostęp stron trzecich do infrastruktury przesyłowej i dystrybucyjnej. Dzięki niej przedsiębiorstwa nie muszą już ograniczać się do jednego dominującego dostawcy gazu – mogą samodzielnie wybierać kontrahenta i negocjować warunki dostaw.

W praktyce TPA to narzędzie wspierające konkurencyjność i transparentność rynku. Pozwala na obniżenie kosztów energii, ułatwia dostęp do sieci nowym graczom i zwiększa elastyczność całego systemu. Czym jest TPA, jak działa w Polsce i Europie oraz jakie przynosi korzyści – i wyzwania – dla uczestników rynku? 

Podstawy prawne TPA w Unii Europejskiej i Polsce 

Zasada TPA została formalnie uregulowana w unijnym pakiecie energetycznym, a jej fundamentem prawnym jest Dyrektywa 2009/73/WE. Dokument ten definiuje wspólne zasady dotyczące wewnętrznego rynku gazu ziemnego w UE i ustanawia obowiązek zapewnienia dostępu do sieci każdemu uprawnionemu podmiotowi, niezależnie od jego wielkości i pozycji rynkowej. 

W Polsce dyrektywa została zaimplementowana w przepisach krajowych, w szczególności w Prawie energetycznym. Zgodnie z panującymi regulacjami, operatorzy systemów przesyłowych i dystrybucyjnych są zobowiązani do udostępniania swojej infrastruktury na przejrzystych i niedyskryminujących zasadach. Nadzór nad stosowaniem tych przepisów sprawuje Urząd Regulacji Energetyki (URE), który zatwierdza taryfy oraz kontroluje warunki techniczne i ekonomiczne świadczenia usług przesyłowych. 

Mechanizm działania TPA w praktyce 

Dostęp stron trzecich do sieci gazowej może przyjmować dwa podstawowe modele: 

• Dostęp regulowany – warunki dostępu są określone z góry przez regulatora (URE) i dotyczą m.in. cen, standardów technicznych czy zasad korzystania z infrastruktury. 
• Dostęp negocjowany – strony (operator i użytkownik sieci) ustalają warunki współpracy indywidualnie, ale nadal muszą one być zgodne z ogólnymi zasadami przejrzystości i braku dyskryminacji. 

Aby uzyskać dostęp do systemu przesyłowego lub dystrybucyjnego, użytkownik musi złożyć odpowiedni wniosek do operatora infrastruktury. Procedura obejmuje m.in. ocenę dostępnych mocy przesyłowych, zawarcie umowy przesyłowej oraz dostosowanie punktów przyłączeniowych. 

Co istotne, operatorzy są zobowiązani do równego traktowania wszystkich użytkowników – niezależnie od tego, czy są to duże koncerny energetyczne, czy mniejsze firmy handlujące gazem. To zwiększa przejrzystość rynku i otwiera go na nowe podmioty, poprawiając warunki dla odbiorców końcowych. 

Korzyści wynikające z wdrożenia TPA

Zasada TPA przynosi konkretne korzyści dla rynku gazu i jego uczestników:

Zwiększenie konkurencyjności rynku 

TPA eliminuje naturalne monopole i umożliwia większej liczbie firm działanie na rynku przesyłu i sprzedaży gazu. Nowi gracze mogą oferować atrakcyjne warunki cenowe, innowacyjne usługi czy elastyczne kontrakty, co przekłada się na korzyści dla odbiorców.

Elastyczność dostaw

Użytkownicy zyskują możliwość wyboru dostawcy gazu oraz dopasowania modelu dostaw do własnych potrzeb (np. stała cena przez cały rok, indeksacja do rynku, krótkoterminowe kontrakty). To szczególnie istotne w czasach zmienności cen surowców energetycznych.

Transparentność i przewidywalność

Operatorzy są zobowiązani do publikacji informacji o dostępnych mocach przesyłowych, taryfach i standardach technicznych, co ułatwia planowanie i budowanie strategii zakupowych. 

Wyzwania i ograniczenia związane z TPA

Mimo licznych korzyści zasada TPA napotyka też na ograniczenia. Nie wszystkie systemy przesyłowe i dystrybucyjne są przystosowane do obsługi wielu użytkowników. W niektórych regionach brak odpowiednich przyłączy lub rezerw mocy może ograniczać dostęp do sieci, szczególnie dla nowych graczy.

Złożoność procedur, wymogi techniczne oraz obowiązki raportowania również mogą zniechęcać mniejsze firmy do ubiegania się o dostęp do infrastruktury. Potrzebna jest tu większa standaryzacja i uproszczenie procesu.

Znaczenie TPA w polityce energetycznej UE

TPA to nie tylko instrument rynku – to narzędzie polityki energetycznej Unii Europejskiej. Zapewnia ono: 

• Integrację rynków energetycznych wewnątrz UE – umożliwia transgraniczne przesyły gazu i handel międzynarodowy.
• Wzrost odporności energetycznej – dzięki możliwości dywersyfikacji dostaw, także spoza UE (np. LNG).
• Realizację celów Europejskiego Zielonego Ładu – poprzez lepszą kontrolę nad emisjami i elastyczność w dostępie do paliw przejściowych, takich jak biometan czy wodór.
  

Zasada TPA to filar nowoczesnego i konkurencyjnego rynku gazu w Europie. Dzięki niej odbiorcy – zarówno przemysłowi, jak i instytucjonalni – zyskują realny wpływ na wybór dostawcy, model rozliczeń i warunki kontraktu. To zwiększa elastyczność, obniża koszty i sprzyja rozwojowi nowych technologii. 

W świetle nadchodzących zmian – m.in. rozszerzenia systemu ETS czy obowiązków raportowania ESG – przejrzysty, konkurencyjny i elastyczny rynek gazu będzie miał kluczowe znaczenie dla przemysłu, samorządów i całej gospodarki. 

Źródła:

• https://www.ure.gov.pl/pl/paliwa-gazowe/liberalizacja-rynku-ga
• https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/dyrektywa-2009-73-we-dotyczaca-wspolnych-zasad-rynku-wewnetrznego-gazu-67893354/roz-7
• https://enerad.pl/co-to-jest-zasada-tpa/
• https://www.europarl.europa.eu/news/pl/press-room/20190402IPR34673/gaz-ziemny-parlament-rozszerzyl-przepisy-ue-na-gazociagi-spoza-unii